Hệ thống này đã cho phép nền kinh tế toàn cầu mở rộng nhanh chóng kể từ khi hệ thống bản vị vàng Bretton Woods sụp đổ năm 1971. Các chính phủ có thêm sự linh hoạt để điều tiết chu kỳ kinh tế, ứng phó với khủng hoảng và mở rộng tín dụng. Nhưng chính sự linh hoạt đó cũng tạo ra một căng thẳng mang tính cấu trúc.

Khi tiền tệ tách rời khỏi nền kinh tế thực, tách rời khỏi sản xuất, lao động và tài sản hữu hình thì nó ngày càng dễ bị tổn thương trước đầu cơ tài chính và bất ổn hệ thống.

Trong kỷ nguyên số, mâu thuẫn này ngày càng trở nên rõ ràng. Và điều đó buộc các nhà kinh tế và nhà hoạch định chính sách phải suy nghĩ lại một câu hỏi nền tảng: Tiền tệ nên đại diện cho điều gì trong một nền văn minh số?

Mỏ neo lịch sử của tiền tệ

Trong suốt lịch sử, các hệ thống tiền tệ luôn cần một mỏ neo giá trị. Các nền văn minh cổ đại dựa vào hàng hóa như lúa mì hoặc kim loại. Bản vị vàng cổ điển gắn tiền tệ với dự trữ vàng vật chất. Hệ thống Bretton Woods neo các đồng tiền vào đồng USD và vàng. Sau năm 1971, hệ thống toàn cầu chuyển hoàn toàn sang tiền pháp định.

Tiền tệ trở thành một công cụ chính sách hơn là sự đại diện trực tiếp cho giá trị kinh tế thực. Sự chuyển đổi này làm tăng đáng kể khả năng của chính phủ và các tổ chức tài chính trong việc tạo ra tín dụng. Mặc dù sự linh hoạt này hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, nó cũng góp phần tạo ra các chu kỳ lặp lại của: mở rộng nợ, bong bóng tài sản, khủng hoảng tài chính...

Ở nhiều khía cạnh, nền kinh tế hiện đại đang vận hành trong một nghịch lý: Hệ thống tài chính tăng trưởng nhanh hơn nền kinh tế sản xuất mà nó được cho là đại diện.

Sự tách rời giữa giá trị và tài chính

Một trong những đặc điểm nổi bật của nền kinh tế thế kỷ 21 là khoảng cách ngày càng lớn giữa giá trị tài chính và giá trị kinh tế thực. Thị trường tài chính đã mở rộng khổng lồ so với GDP toàn cầu.

Tài sản số, các công cụ phái sinh và các sản phẩm tài chính phức tạp được giao dịch với khối lượng vượt xa giá trị của hàng hóa và dịch vụ mà nền kinh tế thực tạo ra. Hiện tượng này đã được nhiều nhà kinh tế nhận ra.

Ngay cả John Maynard Keynes cũng từng cảnh báo rằng thị trường tài chính có thể trở thành một “sòng bạc khổng lồ” nếu hoạt động đầu cơ tách rời khỏi đầu tư sản xuất.

Ngày nay, cảnh báo đó ngày càng trở nên phù hợp. Một phần lớn dòng vốn toàn cầu không chảy vào hoạt động sản xuất, mà chảy vào tài sản tài chính mang tính đầu cơ. Kết quả là một hệ thống nơi giá cả thường phản ánh kỳ vọng hơn là sản xuất thực tế.

Nền kinh tế số và bản chất của giá trị

Trong khi đó, bản chất của giá trị kinh tế cũng đang thay đổi. Trong thời đại công nghiệp, giá trị kinh tế gắn liền với sản xuất vật chất: nhà máy, máy móc và lao động. Trong thời đại số, giá trị ngày càng xuất hiện từ các nguồn phi vật chất: dữ liệu, phần mềm, thuật toán, sở hữu trí tuệ. Những tài sản này không phải lúc nào cũng phù hợp với các khuôn khổ tiền tệ truyền thống. Nhưng phía sau mọi tài sản số vẫn tồn tại một yếu tố căn bản: lao động và sáng tạo của con người.

Ngay cả những thuật toán tiên tiến nhất cũng do kỹ sư xây dựng. Các hệ thống dữ liệu được tạo ra từ tương tác của con người. Các nền tảng số có giá trị nhờ sự tham gia của hàng triệu người dùng. Nói cách khác, nguồn gốc cuối cùng của giá trị vẫn giống như từ trước đến nay: hoạt động của con người.

Hướng tới một nền kinh tế số neo vào lao động

Nhận thức này dẫn đến một ý tưởng đáng suy ngẫm. Nếu nền kinh tế toàn cầu đang trở nên số hóa, thì có lẽ bước tiến hóa tiếp theo của hệ thống tiền tệ không nên neo vào hàng hóa hay các thể chế fiat. Thay vào đó, nó có thể được neo vào đóng góp kinh tế được xác minh.

Trong một khuôn khổ như vậy, tiền tệ sẽ không chỉ đơn giản là một quyền đòi hỏi được phát hành bởi chính phủ hoặc ngân hàng. Nó sẽ đại diện cho giá trị kinh tế được ghi nhận từ các hoạt động thực. Đây là nơi các hạ tầng số như blockchain trở nên quan trọng. Một sổ cái phân tán có thể ghi nhận các giao dịch kinh tế một cách minh bạch và có thể xác minh. Nó có thể liên kết việc tạo ra giá trị — trong sản xuất, dịch vụ hoặc đóng góp số — với một hệ thống kế toán minh bạch. Thay vì chỉ dựa vào quyền lực thể chế, hệ thống sẽ dựa vào xác minh chung về hoạt động kinh tế.

Một kiến trúc tiền tệ mới

Nếu mô hình này xuất hiện, hệ thống tiền tệ toàn cầu có thể tiến hóa thành ba tầng liên kết với nhau.

1. Tầng tiền tệ chủ quyền

Các đồng tiền quốc gia vẫn sẽ đóng vai trò trung tâm. Chính phủ tiếp tục quản lý:

• chính sách tiền tệ

• thuế

• điều hành kinh tế vĩ mô

Tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) có thể trở thành biểu hiện số của tiền chủ quyền.

2. Tầng hạ tầng tài chính

Ngân hàng và các tổ chức tài chính vẫn cung cấp:

• tín dụng

• đầu tư

• dịch vụ tài chính

Tuy nhiên, hạ tầng thanh toán và quyết toán có thể ngày càng dựa vào sổ cái phân tán, giúp tăng hiệu quả và minh bạch.

3. Tầng xác minh giá trị

Tầng mang tính chuyển đổi nhất có thể là hạ tầng ghi nhận đóng góp kinh tế thực.

Tầng này có thể theo dõi:

• hoạt động sản xuất

• lao động số

• sở hữu trí tuệ

• dòng tài nguyên

Thay vì tiền được tạo ra chủ yếu thông qua mở rộng tín dụng, nó có thể được liên kết trực tiếp hơn với giá trị được xác minh.

Vai trò của các mạng kinh tế minh bạch

Một hệ thống như vậy sẽ đòi hỏi các hình thức điều phối kinh tế mới. Các hệ thống định danh số, các mạng xác minh phi tập trung và các bản ghi giao dịch minh bạch có thể cho phép cá nhân và tổ chức tham gia vào một sổ cái kinh tế chung. Thay vì tập trung quyền lực tài chính vào một số ít tổ chức, việc phân phối giá trị có thể trở nên minh bạch hơn.

Điều này không có nghĩa là loại bỏ thị trường hay doanh nghiệp tư nhân. Ngược lại, các hệ thống kế toán minh bạch có thể tăng cường thị trường bằng cách giảm bất cân xứng thông tin và tham nhũng. Cạnh tranh kinh tế sẽ ngày càng phụ thuộc vào đóng góp thực sự, thay vì các kỹ thuật tài chính mờ ám.

Tầm nhìn dài hạn của tiến hóa tiền tệ

Những biến đổi lớn của hệ thống tiền tệ hiếm khi xảy ra nhanh chóng. Quá trình chuyển từ tiền kim loại sang tiền giấy mất hàng thế kỷ. Hệ thống ngân hàng hiện đại cũng phát triển dần cùng với quá trình công nghiệp hóa.

Giai đoạn tiến hóa tiếp theo của tiền tệ có thể sẽ diễn ra trong nhiều thập kỷ khi hạ tầng số trưởng thành. Nhưng hướng đi của sự thay đổi ngày càng rõ ràng. Nền kinh tế toàn cầu đang tiến tới một hệ thống nơi:

• thông tin là số hóa

• giao dịch diễn ra tức thời

• hồ sơ kinh tế trở nên minh bạch

Trong môi trường như vậy, câu hỏi quan trọng nhất không còn đơn giản là ai phát hành tiền. Câu hỏi quan trọng hơn có thể là: hệ thống tiền tệ phản ánh giá trị kinh tế thực chính xác đến mức nào.

Một cuốn sổ cái ở quy mô văn minh

Nếu nền kinh tế số tiếp tục mở rộng, thế giới có thể cần một loại hạ tầng kinh tế mới: một sổ cái toàn cầu có khả năng ghi nhận việc tạo ra giá trị trên khắp xã hội, các ngành công nghiệp và các mạng lưới số. Hệ thống như vậy sẽ không thay thế chính phủ hay thị trường. Nhưng nó có thể thay đổi cách giá trị được ghi nhận, xác minh và phân phối.

Trong dòng chảy dài của lịch sử kinh tế, đó sẽ là một bước chuyển sâu sắc. Không chỉ là một đổi mới công nghệ. Mà là một giai đoạn mới trong tiến hóa của cách nền văn minh đo lường giá trị.